«Троянський кінь» Холодної війни: Нова Гута як інструмент радянського впливу СРСР
DOI:
https://doi.org/10.15407/mics2023.01.058Ключові слова:
Нова Гута, Холодна війна, пропаганда, соціалістичне місто, індустріальна спадщина, незручна спадщинаАнотація
У статті йдеться про здійснення влади Радянським Союзом у період Холодної війни на території Польської Народної Республіки (ПНР) через економічні та містобудівні механізми на прикладі побудови Нової Гути. Зокрема, розглядається втручання в структурні реорганізації побудови міста та комбінату, консультаційні наради польських та радянських експертів. Зазначається, що вплив Радянського Союзу спостерігався, починаючи від сприйняття радянської моделі форсованої індустріалізації та управління будівництвом і закінчуючи щоденним контролем технологічних процесів на виробництві. У пропагандистському образі Нової Гути постійно підкреслюється її важливість як одного з найголовніших символів польсько-радянської дружби та символу миру, що відповідає риториці Холодної війни. Зрештою, у сучасній історіографії та колективній пам’яті концептуалізується сприйняття Нової Гути як спадщини Холодної війни, зокрема, через музеєфікацію її простору, відбувається її вписування в рамки незручної спадщини.
Посилання
Banaszkiewicz, M., Zbigniew, S. “Schrony W Nowej Hucie Jako kłopotliwe Dziedzictwo: Pomiędzy Edukacją a Rozrywką”. Turyzm/Tourism 29 (1) (2019): 7–15. https://doi.org/10.18778/0867-5856.29.1.01
Broniarek, R. Huta im. Lenina – hasło na poręczy kładki: “Sojusz z ZSRR gwarancją niepodległości Polski”. 1965, BRONIAREK_414-0. KARTA. https://foto.karta.org.pl/nasze-zbiory/kolekcje/ok_0600_broniarek_romuald,124280,zdjecie.html
Broniarek, R. Huta im. Lenina, dostawa łożysk ze Związku Radzieckiego, Marzec 1960. BRONIAREK_151-02. KARTA. https://foto.karta.org.pl/nasze-zbiory/kolekcje/ok_0600_broniarek_romuald,116763,zdjecie.html
Brook, R., Dodge, M. and Hogg, J. Cold War Cities Politics Culture and Atomic Urbanism 1945–1965. London: Taylor & Francis, 2023.
Budowa Centrum Administracyjnego NH. Robotnicy pracujący na dachu obiektu. W tle widoczna jest pętla tramwajowa oraz budynek z portretem Bolesława Bieruta oraz napisem: Nowa Huta symbolem pokoju. 11 VIII 1953, 29/777/fot. 5137. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/budynek-biura-wydzialu-transportowego-elewacja-wejsciowa/
Cymer, A. Architektura w Polsce 1945-1989. Warszawa: Centrum Architektury, 2018.
Dzhadt, T. Pislia viiny. Istoriia Yevropy vid 1945 roku. Kyiv: Nash format, 2020.
Fotolaboratoria Nowej Huty, Budynek Biura Wydziału Transportowego – elewacja wejściowa. Na dachu budynku widać hasło: “Nowa Huta to żywy dowód przyjaźni ZSRR”, 23 I 1953, 29/777/fot. 2428. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/budynek-biura-wydzialu-transportowego-elewacja-wejsciowa/
Fotolaboratoria Nowej Huty, Makieta Nowej Huty niesiona w czasie pochodu 1 – majowego w Krakowie, w tle napis: “W oparciu o dokumentację radziecką budujemy Nową Hutę”, 1 V 1953, 29/777/fot.4891. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/makieta-nowej-huty-niesiona-w-czasie-pochodu-1-majowego-w-krakowie/
Fotolaboratoria Nowej Huty, Odlewnia Staliwa – widok na dekorację ściany obiektu w dniu pogrzebu Józefa Stalina, 9 III 1953, 29/777/fot. 7790. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/odlewnia-staliwa-widok-na-dekoracje-sciany-obiektu-w-dniu-pogrzebu-jozefa-stalina/
Fotolaboratoria Nowej Huty, Załoga Biura Projektów Nowej Huty w pochodzie pierwszomajowym w Krakowie, 1 V 1953, 29/777/fot. 2608. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/zaloga-biura-projektow-nowej-huty-w-pochodzie-pierwszomajowym-w-krakowie/
Golonka-Czajkowska, M. Nowe Miasto Nowych Ludzi: Mitologie Nowohuckie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013.
Heynen, H., Loosen, S. “Cold War History beyond the Cold War Discourse: A Conversation with Łukasz Stanek”. Architectural Histories 7 (1) (2019): 1–10. https://doi.org/10.5334/ah.435
Hołuj, D. “Socjalistyczne Materialne Dziedzictwo Nowej Huty Jako Lokalny zasób Rozwojowy”. Studia Miejskie 26 (2020): 125–39. https://doi.org/10.25167/sm2017.026.09
Instytut Pamięci Narodowej. n.d. “Nowa Huta – miasto pracy i walki”. https://ipn.gov.pl/strony-zewnetrzne/wystawy/nowa_huta/html/wstep.html
Janas, K. Nowa Huta: Przestrzeń Tożsamości. Warszawa-Kraków: Instytut Rozwoju Miast i Regionów, 2020.
Jędruch, D., Karpińska, M., Leśniak-Rychlak, D. Teksty modernizmu. Antologia polskiej teorii i krytyki architektury 1918–1981, T. 1. Kraków, 2018.
Klimek-Zdeb, A. “Projekt Podziemna Nowa Huta. Zimnowojenne schrony a interpretacja dziedzictwa”. Studia Periegetica 36 (4) (2021): 29–47.
Kombinat Metalurgiczny Nowa Huta. Import maszyn i urządzeń. Zestawienia i korespondencja, 1953–1953, 2/274/0/8/2989. Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego w Warszawie. Archiwum Akt Nowych.
Kotarbiński, A. “O dotychczasowej postawie architektów polskich wobec realizmu socjalistycznego”. Architektura 3 (101) (1956): 57–58.
Kraków Heritage Lab. “Nowa Huta – Pomnikiem Historii”. https://youtu.be/-kZvjTPuCkg?t=349
Książek, L. “Karta biała: układ urbanistyczny Nowej Huty”, 2004. https://zabytek.pl/pl/obiekty/krakow-dzielnica-nowa-huta/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_12_EN.515163/10
Kuzina, K. “Idei ususpilnenoho pobutu v arkhitekturnykh proektakh sotsialistychnykh mist Radianskoi Ukrainy (1929–1933 rr.)”. Novi storinky istorii Donbasu 26 (2017): 71–87.
Latocha, A. “Nowa Huta została ogłoszona Pomnikiem Historii”, 2023. https://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/aktualnosci/268045,62,komunikat,nowa_huta_zostanie_ogloszona_pomnikiem_historii_.html
Lebow, K. Unfinished Utopia: Nowa Huta Stalinism and Polish Society 1945–56. Ithaca: Cornell University Press, 2013.
Lempart, M. i Jagło, P. “Nowa Huta. “Chcą dotknąć socrealu? To na pewno możemy im dać”. Jedynka Polskie Radio. https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/835596,nowa-hutachca-dotknac-socrealu-to-na-pewno-mozemy-im-dac
Leszek, K. “Nowa Huta – wraca socrealizm”. https://www.tygodnikprzeglad.pl/nowa-huta-wraca-socrealizm/
Międzyrzeski, A. “Kierunek – Nowa Huta”, 1951. https://youtu.be/I4rqCv-8lm8?t=418
Minorski, J. O Polską Architekturę Socjalistyczną: Materiały Z Krajowej Partyjnej Narady Architektów Odbytej W Dniu 20-21 VII 1949 R. W Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1950.
Muzeum PRL-u. “Schrony Nowej Huty”, 2016. http://www.schronywnowejhucie.pl/pl/
Nowa Huta. Projekt przyłączenia Zjednoczenia Budowy Miasta do Zjednoczenia Przemysłowego Huty im. Lenina. Notatka, wyciąg z uwag ekspertów radzieckich. 1954–1954, 2/274/0/1/436. Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego w Warszawie, Archiwum Akt Nowych
Nowa Huta. Założenia organizacyjne, sprawozdania. 1949–1952, 2/274/0/1/435. Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego w Warszawie, Archiwum Akt Nowych.
Organizacja Zjednoczenia Budowy Nowej Huty i Zjednoczenia Budowy miasta Nowa Huta, Protokóły konferencji, notatki służbowe, 1950. 2/274/0/1/149, Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego w Warszawie, Archiwum Akt Nowych.
Paduchowski, W. 2012. “U początków Nowej Huty. Spór o genezę usytuowania kombinatu i miasta.” In: Zimowa Szkoła Historii Najnowszej, T.1, ed. by Ł. Kamiński, G. Wołek, 85–92. Warszawa.
Pierwszy transport koksu na zamówienie zewnętrzne – z planszą z hasłem: „Dzięki pomocy ZSRR Kombinat im. Lenina daje pierwszy koks dla rozwoju przemysłu hutniczego i chemicznego. Pierwszy koks dla przemysłu chemicznego w Oświęcimiu”, 21 IX 1954, 29/777/fot. 5413. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/pierwszy-transport-koksu-na-zamowienie-zewnetrzne/
Pozniak, K. Model Socialist Town, Two Decades Later: Contesting the Past in Nowa Huta, Poland. London, Ontario: the University of Western Ontario, 2011. https://ir.lib.uwo.ca/etd/263
Rejon wielkich pieców – na ścianie widoczne jest hasło propagandowe: „Niech żyje i krzepnie światowy obóz pokoju i jego przodująca siła – potężny Związek Radziecki”, 15 II 1954, 29/777/fot. 1574. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/rejon-wielkich-piecow-na-scianie-widoczne-jest-haslo-propagandowe-niech-zyje-i-krzepnie-swiatowy-oboz-pokoju-i-jego-przodujaca-sila-potezny-zwiazek-radziecki/
SARP, “Wnioski w sprawie twórczości architektonicznej uchwalone przez plenum Zarządu Głównego SARP w dniu 4 i 5 kwietnia 1955 r.”. Architektura 7 (93) (1955): 185–186.
Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. 1950. ”6-letni plan rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu na lata 1950–1955”. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19500370344/O/D19500344.pdf
Skarbowski, J., Jasińska, Z. and Otwinowski, S. Nowa Huta: Pierwsze Socjalistyczne Miasto W Polsce. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1971.
Slatin, L. “Svidanie s Pol'shej. Okonchanie”, Znamja 2 (1962): 123–146.
Springer, F. Źle urodzone. Reportaże o architekturze PRL-u. Kraków, 2012.
Stanek, Ł. Architecture in Global Socialism: Eastern Europe West Africa and the Middle East in the Cold War. Princeton: Princeton University Press, 2020.
Sumorok, A. The idea of the socialist city. The case of Nowa Huta. Czasopismo Techniczne (2015): 303–340. https://www.ejournals.eu/Czasopismo-Techniczne/2015/Architektura-Zeszyt-12-A-(27)-2015/art/7355
Świątek, P. “The Architectural and Urban Heritage of Socialist Realism in Warsaw – an Approach for Evaluation and Conservation.” ICOMOS – Hefte des Deutschen Nationalkomitees Bd. 58 (2013): 42–44.
The Quality of the Russian Equipment Installed at Nowa Huta. https://www.europeana.eu/pl/item/2022043/10891_osa_ef1e64cb_dfd7_45f9_af26_faca8c1a9929
Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. 7.Xi.1917 – 7.Xi.1948: Materiały Do Referatu Rocznicowego. Warszawa: nakł. Spółdzielni Wydawniczej “Współpraca”, 1948.
Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. O Nowej Hucie I O Warszawskim Pałacu Kultury I Nauki Im. J. Stalina Dwóch Pomnikach Wielkiej Przyjaźni. Warszawa: Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Zarząd Główny, 1953.
Uroczystości z okazji X – lecia PRL – załoga na placu przed wielkim piecem nr 1, 21 VII 1954. 29/777/fot. 2753. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/uroczystosci-z-okazji-x-lecia-prl-zaloga-na-placu-przed-wielkim-piecem-nr-1/
Uroczystość nadania Nowej Hucie nazwy Huta im. Lenina – wnętrze hali, widok na stół prezydialny, 21 I 1954, 29/777/fot. 2692. Huta im. Lenina, Archiwum Narodowe w Krakowie. https://archiwalneopowiesci.ank.gov.pl/wystawa/caly-narod-buduje-nowa-hute/propaganda/uroczystosc-nadania-nowej-hucie-nazwy-huta-im-lenina-wnetrze-hali-widok-na-stol-prezydialny/
Wiesiołek, M. W Nowej Hucie. Święto Odrodzenia w Nowej Hucie. 1950. http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/6324
Wiesiołek, M. Ofiarną pracą czcimy pamięć Józefa Stalina. Tlenownia ruszy przedterminowo. Nowatorstwo w budownictwie. Betonowanie fundamentów stalowni. Odlewnia staliwa, 1953. http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/7437
Wiśniewski, M. “Architektura w Nowej Hucie.” In: Nowa Huta w Kulturze – Kultura w Nowej Hucie, ed. by J. Klaś, M. Wąchała-Skindzier, 102–111. Kraków, Ośrodek Kultury Im. C. K. Norwida, 2019.
Wiśniewski, M. n.d. “W nowych miastach powojennej Europy”. https://idealcity.pl/narracje/w-nowych-miastach-powojennej-europy/#sdfootnote1sym
Zechenter, K. “The Repositioning of Postsocialist Narratives of Nowa Huta and Dunaújváros”. Revue des études slaves, LXXXVI-1-2 (2015): 141–156. https://doi.org/10.4000/res.691
Завантаження
Опубліковано
Номер
Розділ
Ліцензія
Авторське право (c) 2023 Анастасія Боженко
TЦя робота ліцензується відповідно до ліцензії Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
